Заява праваабарончай кааліцыі ў сувязі з прызнаннем «экстрэмісцкімі фарміраваннямі» праваабарончых арганізацый Беларускі ПЭН, Human Constanta і Беларускі Хельсінкскі Камітэт

У сувязі з інтэнсіфікацыяй прызнання беларускіх праваабарончых арганізацый экстрэмісцкімі фарміраваннямі мы, кааліцыя беларускіх і міжнародных праваабарончых арганізацый, заяўляем наступнае.

За апошні месяц улады Беларусі прызналі "экстрэмісцкімі фарміраваннямі" тры вядомыя беларускія праваабарончыя арганізацыі: Беларускі ПЭН (рашэнне КДБ ад 27.02.2026 № 4/41-61), Human Constanta (рашэнне КДБ ад 11.03.2026 № 4/41-63), Беларускі Хельсінкскі Камітэт (рашэнне КДБ ад 31.03.2026 № 4/41-72). Дзейнасць гэтых арганізацый і звязаных з імі інфармацыйных рэсурсаў забаронена на тэрыторыі Беларусі. Дзейнасць праваабаронцаў, звязаных з гэтымі арганізацыямі, любыя формы ўзаемадзеяння з імі і іх рэсурсамі крыміналізаваны і цягнуць за сабой крымінальную адказнасць як мінімум паводле артыкулаў "Стварэнне экстрэмісцкага фарміравання або ўдзел у ім" (артыкул 361-1 КК) і "Садзеянне экстрэмісцкай дзейнасці" (артыкул 361-4 КК) у залежнасці ад уцягнення.

Беларускі ПЭН – праваабарончая арганізацыя, заснаваная ў 1989 годзе, якая абараняе беларускіх літаратараў, перакладчыкаў і даследчыкаў літаратуры, публіцыстаў, інтэлектуалаў і тых, хто стварае і распаўсюджвае культуру, абараняе слова і яго майстроў, культурныя і грамадзянскія правы і свабоды, гуманістычныя каштоўнасці, ідэнтычнасць, ствараючы і даючы прастору для развіцця беларускай культуры, творчасці і міжкультурнага дыялогу. Беларускі ПЭН – частка Міжнароднага ПЭНа, сузаснавальнік Беларускага дома правоў чалавека імя Барыса Звозскава, уваходзіць у кааліцыю беларускіх праваабарончых арганізацый. Беларускі ПЭН быў ліквідаваны рашэннем Вярхоўнага суда Беларусі 9 жніўня 2021 года. За 2020–2022 гады арганізацыя перажыла праверкі Міністэрства юстыцыі, ператрусы, юрыдычную ліквідацыю, блакіроўку сайта, рэлакацыю актыву ў Варшаву – але ні на адзін дзень не спыняла сваёй працы і працягвае яе сёння.

Human Constanta – беларуская праваабарончая арганізацыя, заснаваная ў 2015 годзе, працуе з актуальнымі выклікамі ў сферы правоў чалавека. Дзейнасць арганізацыі засяроджана на трох кірунках: абароне правоў замежных грамадзян і асоб без грамадзянства, прасоўванні недыскрымінацыі і адукацыі ў галіне правоў чалавека, а таксама лічбавых свабод і правоў. Місія – прасоўванне грамадскіх інтарэсаў і сумесныя дзеянні ў адказ на сучасныя выклікі ў сферы правоў чалавека. Арганізацыя аказвае юрыдычную дапамогу, ладзіць маніторынг і аналіз, супастаўляе беларускае заканадаўства з міжнароднымі стандартамі і распаўсюджвае гэтыя веды праз адукацыйныя ініцыятывы.

Беларускі Хельсінкскі Камітэт – адна з найстарэйшых праваабарончых арганізацый Беларусі, працуе з 1995 г. Заснавальнікамі БХК сталі вядомыя грамадскія і культурныя дзеячы краіны: Васіль Быкаў (ён жа першы старшыня назіральнай рады БХК), Рыгор Барадулін, Радзім Гарэцкі, Святлана Алексіевіч, Генадзь Бураўкін і інш. У 2021 годзе Вярхоўны суд Беларусі пазбавіў БХК рэгістрацыі, арганізацыя працягвае сваю дзейнасць у выгнанні. У ліпені 2022 года, нягледзячы на ​​рашэнне ўладаў аб ліквідацыі, Беларускі Хельсінкскі Камітэт атрымаў кансультатыўны статус пры ЭКАСАС ААН і зрабіўся першай беларускай НДА з такім статусам. Больш за 30 гадоў БХК абараняе правы чалавека ў Беларусі, працуе над сістэмнымі зменамі і гуманізацыяй беларускага заканадаўства.

Рашэнне ўладаў прызнаць гэтыя арганізацыі "экстрэмісцкімі фарміраваннямі" з’яўляецца палітычна матываваным пераследам, звязаным з мірнай рэалізацыяй людзьмі сваіх правоў і свабод і здзяйсняным як частка шырокамаштабнай палітыкі дзяржавы у пераследзе нязгодных. Часткай гэтай палітыкі з’яўляецца задушэнне грамадзянскага актывізму, стыгматызацыя арганізацый грамадзянскай супольнасці ў цэлым і беларускага праваабарончага руху ў прыватнасці. Нагадаем, што ў 2023 годзе "экстрэмісцкімі фарміраваннямі" былі прызнаны ПЦ "Вясна" і Беларуская асацыяцыя журналістаў. За апошнія 5 гадоў рэсурсы многіх праваабарончых арганізацый і ініцыятыў былі прызнаны «экстрэмісцкімі матэрыяламі». Базавы інструмент такой палітыкі пасля 2020 года – фармалізацыя і інстытуцыялізацыя рэпрэсій праз заканадаўства.

Мы чарговы раз падкрэсліваем, што беларускае заканадаўства аб супрацьдзеянні экстрэмізму не адпавядае міжнародным стандартам, не мае законных мэтаў, сфармулявана шырока і абстрактна, што дае празмерную свабоду дзеянняў дзяржаўным органам і дазваляе ім адвольна прымяняць прававыя палажэнні з мэтай палітычных рэпрэсій. Пад маркай абароны нацыянальнай бяспекі і грамадскага парадку дзяржава аб’яўляе арганізацыі, якія вядуць мірную праваабарончую дзейнасць, "экстрэмісцкімі", у той час як яе сапраўдная мэта – задушыць любую нязгоду з дзеяннямі ўладаў.

Такім чынам, прызнанне Беларускага ПЭНа, Human Constanta, Беларускага Хельсінкскага Камітэта і іншых арганізацый "экстрэмісцкімі фарміраваннямі" ўяўляе сабой недапушчальнае ўмяшанне ў ажыццяўленне свабоды выказвання меркаванняў, свабоды асацыяцый, якія з’яўляюцца правамі, гарантаванымі Міжнародным пактам аб грамадзянскіх і палітычных правах, удзельніцай якога з’яўляецца Беларусь, а таксама парушае правы, замацаваныя ў Дэкларацыі аб праваабаронцах – ключавым рамачным дакуменце ААН, Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь. Больш за тое, прызнанне праваабарончых арганізацый «экстрэмісцкімі фарміраваннямі» выступае адным з актаў пераследу як злачынства супраць чалавечнасці паводле сэнсу Рымскага статута.

Акрамя гэтага, улады, крыміналізуючы праваабарончую дзейнасць, ствараюць невыносныя ўмовы для тых, хто займаецца канкрэтнай прафесіяй. Гэта з’яўляецца парушэннем права на працу праваабаронцаў як прафесійнай групы ў плане свабоды выбару працы, гарантаванай Міжнародным пактам аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах. Такія дзеянні фактычна цягнуць за сабой забарону на прафесію.

Пры гэтым такая форма пераследу ў дачыненні да арганізацый, якія функцыянуюць у выгнанні, з’яўляецца часткай транснацыянальных рэпрэсій.

У сувязі са сказаным мы патрабуем ад уладаў Беларусі:

• Адмяніць рашэнні аб прызнанні Беларускага ПЭНа, Human Constanta, Беларускага Хельсінкскага Камітэта, гэтак жа, як і іншых арганізацый грамадзянскай супольнасці, "экстрэмісцкімі фарміраваннямі" ці "экстрэмісцкімі арганізацыямі".

• Прывесці заканадаўства аб супрацьдзеянні экстрэмізму ў адпаведнасць з міжнароднымі стандартамі ў галіне правоў чалавека.

• Спыніць практыку прызнання арганізацый, ініцыятыў «экстрэмісцкімі» без разумных і прапарцыйных падстаў, а таксама практыку прызнання інфармацыйных рэсурсаў, накіраваных на інфармаванне грамадскасці аб сітуацыі з правамі чалавека, "экстрэмісцкімі матэрыяламі".

Мы заклікаем праваабаронцаў, арганізацыі грамадзянскай супольнасці розных краін праявіць салідарнасць з беларускім праваабарончым рухам, а міжнародныя органы і арганізацыі – даць належную ацэнку парушэнням правоў чалавека ў Беларусі, патрабаваць ад уладаў Беларусі выканання міжнародных абавязацельстваў у галіне правоў чалавека, спынення практыкі адвольнага прызнання арганізацый "экстрэмісцкімі", а іх рэсурсаў – "экстрэмісцкімі матэрыяламі".

Беларускі Хельсінкскі Камітэт

Lawtrend

Праваабарончы цэнтр «Вясна»

Беларускі ПЭН

Беларускі дом правоў чалавека імя Барыса Звозскава

Беларуская асацыяцыя журналістаў

Прававая ініцыятыва

Lawyers’ Rights Watch Canada 

International Bar Association’s Human Rights Institute (IBAHRI) 

Human Rights House Foundation

ARTICLE 19

International Federation for Human Rights