Спецдакладчык ААН па Беларусі: «Вызваленне палітвязняў не спыняе палітыку рэпрэсій»

Нільс Муйжніекс

Спецыяльны дакладчык па пытанні аб становішчы ў галіне правоў чалавека ў Беларусі Нільс Муйжніекс 17 снежня павітаў нядаўнія вызвалення зняволеных, асуджаных у сувязі з пратэстамі вакол прэзідэнцкіх выбараў 2020 года. Ён перасцярог ад празмернага аптымізму ў дачыненні да сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі.

"Многія з вызваленых, уключаючы палітыкаў, праваабаронцаў, журналістаў, адвакатаў, прафсаюзных дзеячаў і грамадзянскіх актывістаў, былі асуджаныя без справядлівага судовага разбору ў пакаранне за сваю прафесійную дзейнасць або за ажыццяўленне грамадзянскіх і палітычных правоў", — заявіў Нільс Муйжніекс, Спецыяльны дакладчык па пытанні аб становішчы ў галіне правоў чалавека ў Беларусі.

"Нядаўнія вызвалення суправаджаліся высылкай у іншыя краіны, а тыя, каму пасля вызвалення дазволілі застацца ў Беларусі, апынуліся пад жорсткім рэжымам назірання і былі пазбаўленыя магчымасці вярнуцца на кваліфікаваны рынак працы", – адзначыў Муйжніекс.

Эксперт папярэдзіў, што разам з вызваленнямі працягваюцца затрыманні і пераследы па палітычных матывах.

"Агульная колькасць людзей, якіх праваабаронцы прызнаюць палітычнымі зняволенымі, па-ранейшаму перавышае 1100 чалавек, а гэта азначае, што Беларусь па-ранейшаму ўваходзіць у лік краін з самай высокай колькасцю палітычных зняволеных на душу насельніцтва", — паведаміў ён.

За апошні год адбылося некалькі хваляў вызваленняў зняволеных, асуджаных у сувязі з падзеямі 2020 года. Падчас апошняй хвалі 13 снежня 2025 года былі вызваленыя сярод іншых лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру Алесь Бяляцкі і два лідары палітычнай апазіцыі, Віктар Бабарыка і Марыя Калеснікава. Адразу пасля вызвалення яны былі перапраўленыя ва Украіну. Раней, у верасні 2025 года, іншая група зняволеных была высланая ў Літву, многія з іх без дакументаў, якія сведчаць асобу.

Муйжніекс адзначыў, што, хоць дзяржаўныя СМІ прадставілі гэтыя вызвалення як «памілавання», палітык Мікалай Статкевіч, які адмовіўся пакінуць краіну, быў, па паведамленнях, затрыманы і зноў змешчаны ў зняволенне. У дачыненні да некаторых іншых нядаўна вызваленых былі завочна распачатыя новыя крымінальныя справы. Для некаторых з высланых тэрмін зняволення альбо набліжаўся да заканчэння, альбо яны ўжо адбылі свой тэрмін, і іх заключэнне адвольна падаўжалася на падставе артыкула 411 Крымінальнага кодэкса за "злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі папраўчай установы". Дадзены артыкул неаднаразова падвяргаўся крытыцы з боку экспертаў ААН.

"Гэтыя людзі з нецярпеннем чакалі вяртання дадому і да сваіх сем'яў. Замест гэтага іх выслалі з краіны, пакінулі без сродкаў да існавання, а ў некаторых выпадках яшчэ і пазбавілі дакументаў, якія сведчаць асобу", – падкрэсліў Муйжніекс.

"Вяртанне ў Беларусь для іх азначае новыя крымінальныя абвінавачванні і турэмнае зняволенне. Гэта не памілаванне, а прымусовае выгнанне", – адзначыў ён.

Муйжніекс і іншыя эксперты ААН неаднаразова паказвалі на паслядоўныя заявы аб паўсюдным жорсткім абыходжанні са зняволенымі ў месцах пазбаўлення волі ў Беларусі, асабліва ў дачыненні да асоб, асуджаных у сувязі з пратэстамі 2020 года. Некалькі палітвязняў пазбавіліся жыцця ў месцах пазбаўлення волі пры нявысветленых абставінах, а іншыя памерлі неўзабаве пасля вызвалення.

"Хоць вызваленне зняволеных, безумоўна, прыносіць палёгку, беларускія ўлады не падаюць ніякіх прыкмет змены палітыкі ці практыкі рэпрэсій і не робяць ніякіх заяў у гэтым кірунку, – адзначыў Муйжніекс. – Да таго часу, пакуль вінаватыя ў сур'ёзных парушэннях правоў чалавека не будуць прыцягнутыя да адказнасці, пакуль усе палітычныя зняволеныя не будуць вызваленыя, а ўсе беларусы, якія знаходзяцца ў выгнанні, не змогуць бяспечна вярнуцца ў Беларусь і не атрымаюць магчымасць свабодна выказвацца і працаваць, мы не зможам казаць пра нармалізацыю сітуацыі".