«Я ведаю, што значыць быць у выгнанні»: Cпецдакладчык ААН Нільс Муйжніекс — пра Беларусь, рэпрэсіі ды асабісты досвед

Спецдакладчык ААН па Беларусі Нілс Муйжніекс не бачыць прыкметаў змены рэпрэсіўнай палітыкі, нягледзячы на нядаўнія вызваленні палітвязняў. У гутарцы з "Вясной" ён распавёў пра працу над новым дакладам для ААН, ролю праваабаронцаў і пра тое, чаму ўсё ж захоўвае асцярожную надзею.

Даведка: У сваёй рэзалюцыі 20/13 ад 28 чэрвеня 2012 года Рада па правах чалавека заснавала мандат Спецыяльнага дакладчыка па пытанні аб становішчы ў галіне правоў чалавека ў Беларусі. Мандат Спецыяльнага дакладчыка штогод падаўжаецца. З 1 лістапада 2024 года гэтую пасаду займае Нільс Муйжніекс (Латвія).

"Я — аптыміст з маленькай літары"

"Вясна": мы б хацелі пачаць з нядаўніх падзей. 13 снежня былі вызваленыя 123 чалавекі. Вы прывіталі нядаўняе вызваленне палітвязняў і ў той жа час перасцераглі ад празмернага аптымізму ў дачыненні да сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі.

Нільс Муйжніекс: Наколькі я ведаю, амерыканцы працягваюць весці перамовы з Лукашэнкам. Значыць, я аптымістычны, што будуць яшчэ нейкія палітвязні вызваленыя. Але цяпер няма ніякіх сігналаў, што палітыка рэпрэсій неяк будзе змененая. Рэпрэсіі працягваюцца, амерыканцы гэта ведаюць, але ўсё адно хочуць працягваць гэтыя перамовы. Я — аптыміст з маленькай літары, што будуць вызваленыя яшчэ палітвязні. Але пакуль не бачу ніякіх індыкатараў або паказчыкаў, што ёсць фундаментальныя змены ў палітыцы Лукашэнкі.

"Вясна": Яшчэ нядаўна вы наведалі Варшаву і сустракаліся там з беларусамі. Раскажыце пра гэты візіт.

Нільс Муйжніекс: Так, гэта быў чарговы візіт для кансультацый, каб мне лепш зразумець, што адбываецца і ў эміграцыі, і ў Беларусі. Каб сустрэцца з некаторымі былымі палітвязнямі і [лепш зразумець] іх досвед. Таксама мы пачынаем рыхтаваць новы даклад для ААН, і я хацеў бы засяродзіцца не толькі на галоўнай тэндэнцыі ў правах чалавека, але таксама і на культурных правах: праблема мовы, праблема гісторыі, помнікі, праблемы вакол правоў нацменшасцяў і рэлігійных меншасьцяў, рэпрэсіі культурных працаўнікоў і гэтак далей. Некаторыя з маіх сустрэч былі менавіта пра гэтыя пытанні. Таксама мы хутка будзем публікаваць заклік да інфармацыі, каб людзі ды арганізацыі маглі нам перадаць інфармацыю менавіта з гэтай нагоды. Каб дапамагаць нам лепш рыхтаваць гэты даклад.

Акрамя таго, у мяне былі сустрэчы з дыпламатамі, і таксама з адказнымі асобамі Польшчы, каб лепш разумець таксама палітычны кантэкст вакол правоў чалавека ў Беларусі.

"Пакуль у мяне няма адказу"

"Вясна": Наконт вашых дакладаў і выступаў у ААН. Калі вы выступалі з першым дакладам, то беларуская дэлегацыя — як дэлегацыя закранутай краіны — не прыйшла, проста праігнаравала. Але адначасова на выступы Групы незалежных экспертаў беларуская дэлегацыя прыходзіць. Як вы думаеце, чаму яна вас ігнаруе?

Нільс Муйжніекс: Не ведаю. Яны паўтарылі шмат разоў, што не прызнаюць мой мандат. Яны не прызналі маіх папярэдніх дакладчыкаў. Чаму яны гатовыя ісці на дыялог з Групай незалежных экспертаў — не ведаю. Будзе цікава ім задаць гэтае пытанне. Пакуль у мяне няма адказу.

"Ніякіх прыкметаў прагрэсу няма". Спецдакладчык па Беларусі выступіў у ААН

У межах 59 сесіі Рады па правах чалавека ААН у Жэневе выступіў Спецыяльны дакладчык па сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі Нілс Муйжніекс. Беларусь значылася як тая, што мае сітуацыю з правамі чалавека, якая патрабуе ўвагі СПЧ. Сама дэлегацыя Беларусі на сустрэчу не прыйшла.

"Вясна": Яшчэ крыху пра кантакты з беларускімі ўладамі. Вы не былі ў статусе Спецдакладчыка ў Беларусі. Але вы спрабавалі туды патрапіць?

Нільс Муйжніекс: Так, я пісаў беларускім уладам, што хацеў бы з імі сустрэцца і наведаць Беларусь — і няма ніякіх адказаў. Вось чаму яны не прызнаюць мандат. Цікава, што яны адказваюць на мае камунікацыі, але гэтыя адказы хутчэй за ўсё вельмі фармальныя. Там няма інфармацыі аб індывідуальных выпадках ды індывідах, акрамя заканадаўства — на гэта яны адказваюць, але гэтыя адказы не вельмі цікавыя.

"Вясна": Але ж вы былі ў Беларусі 14 гадоў таму. У якой якасці?

Нільс Муйжніекс: Я быў у якасці кансультанта для заходніх арганізацый, што падтрымлівалі правы чалавека, незалежныя СМІ і гэтак далей — у Беларусі. Я быў некалькі дзён, сустрэўся з вельмі многімі праваабаронцамі і журналістамі. Гэта было ў 2011 годзе. І вельмі шмат змянілася цягам гэтых гадоў.

"Вясна": Асабістае пытанне: як вам Беларусь?

Нільс Муйжніекс: Я бачыў Мінск і цэнтр Мінска. І я ведаю, што сталіца гэта не краіна. Я наведаў вельмі шмат краін Еўропы ў якасці Камісара па правах чалавека ды ў іншых пасадах, і я заўсёды ведаю, што сталіца — гэта не краіна. Гэта першае. Другое — гэта было даўно. Трэцяе — у мяне было вельмі шмат стрэсу ў гэтым візіце, бо я ведаю, што яны пераследвалі, што была рызыка, што гэта было небяспечна для тых, з кім я сустрэўся.

"Вясна": Мы цяпер з вамі размаўляем на расейскай мове. А як у вас з беларускай мовай, ці разумееце вы яе?

Нільс Муйжніекс: Трошкі. Але мая руская мова таксама не вельмі выдатная, значыць з беларускай мовай, баюся, вельмі шмат не разумею ці няправільна разумею. Нешта разумею, але лепш на англійскай, на рускай ці нават на французскай.

"Я трошкі ведаю, што гэта значыць: жыццё ў выгнанні ды быць палітычным уцекачом"

"Вясна": Пагаворым пра вашу біяграфію. Што б вы хацелі, каб чытачы ведалі пра яе?

Нільс Муйжниекс: Я такі дзіўны экзэмпляр. Нарадзіўся і вырас у ЗША, мае бацькі былі ўцекачы з Латвіі. Яны з'ехалі ў 1944 годзе. Жылі 6 гадоў у Германіі пасля вайны ў лагерах для бежанцаў, а потым перасяліліся ў ЗША. Я нарадзіўся і вырас як грамадзянін Амерыкі, але мы размаўлялі дома і на латышскай, і на англійскай. І [большую частку жыцця] правёў у Амерыцы ў асяроддзі латышоў. Таму я трошкі ведаю, што гэта значыць: жыццё ў выгнанні ды быць палітычным уцекачом.

Паводле адукацыі я палітолаг, атрымаў доктарскую ва Універсітэце Берклі. Мая спецыялізацыя была "Савецкі Саюз і Усходняя Еўропа". І я пісаў сваю дысертацыю пра балтыйскія нацыянальныя рухі ды развал Савецкага Саюза. І вось ужо ва ўніверсітэце я займаўся расейскай мовай разам з амерыканскімі шпіёнамі [смяецца — заўв.]. Але я сам не шпіён.

Я перасяліўся ў Латвію ў 1993 годзе. У мяне была вельмі добрая стыпендыя. Разам з жонкай, якая таксама напалову латышка з Германіі. І вось я жыву ў Латвіі, пачынаючы з 1993. Мая кар'ера была амаль уся ў тэме правоў чалавека. Я ўзначальваў няўрадавую арганізацыю, быў ва ўрадзе два гады. Я працаваў ва універсітэце, потым у Радзе Еўропы як эксперт і старшыня Еўрапейскай камісіі супраць расізму і нецярпімасці. А потым я быў Камісарам па правах чалавека шэсць гадоў. І рэгулярна запрашаў беларускіх праваабаронцаў на нашыя круглыя сталы пра правы чалавека. Так я пазнаёміўся трошкі з праваабаронцамі, што былі актыўныя ў гэтыя гады, і нават з Алесем Бяляцкім ды іншымі. А потым я працаваў як рэгіянальны дырэктар Міжнароднай Амністыі. Але Беларусь не была часткай майго рэгіёну. І вось год я працую ў якасці Спецдакладчыка па Беларусі. Нядаўна я працаваў дырэктарам Асацыяцыі сацыяльных прадпрымальнікаў у Латвіі. Гэта звязана з правамі чалавека.

"Такіх рэпрэсій, як у Беларусі, я не бачыў ні ў адной краіне ў Еўропе".

"Вясна": Мы ведаем, што Спецдакладчыкі — гэта неаплатная пасада, як валанцёрства. Што дае вам сілы быць зацікаўленым Беларуссю?

Нільс Муйжніекс: Спачатку трэба сказаць, што я займаўся маніторынгам правоў чалавека ў 49 краінах Еўропы, акрамя Беларусі. [Таму] гэта было чымсьці цікавым для мяне.

Другое — гэта наш сусед. І тое, што адбываецца там, уплывае таксама на сітуацыю ў Латвіі.

Трэцяе — мяркую, што гэта мой маленькі ўнёсак у рэгіянальную бяспеку. І цяпер, з вайной ва Украіне, я хацеў бы, каб праз 10 гадоў у мяне быў адказ маім дочкам, калі яны спытаюць: "Што ты рабіў падчас вайны?" Я займаюся Беларуссю — і гэта звязана з Украінай. І лёс Беларусі звязаны з лёсам Украіны. І я спадзяюся, што з маёй працай я дапамагаў, што быў нейкі маленькі ўплыў і што гэта было карысна Беларусі.

"Вясна" : Ваша папярэдніца Анаіс Марэн казала ў сваім апошнім інтэрв'ю: "Эмацыйна цяжка ўсё, што звязана з 2020 годам. Мне было сапраўды псіхалагічна вельмі цяжка, бо я не спецыялістка па катаваннях". Таксама яна сказала: "Правы чалавека ў Беларусі, на жаль, гэта сумная тэма". Ці не баіцеся вы стаміцца? Ці не страшна вам? Ці не цяжка?

Нільс Муйжніекс: Так, гэта цяжка, бо такіх рэпрэсій, як у Беларусі, я не бачыў ні ў адной краіне ў Еўропе. Гэтая сітуацыя вельмі сур'ёзная, і парушэнні вельмі сур'ёзныя і масавыя. Але я працую ў правах чалавека ўжо 30 гадоў. І трошкі ведаю, як дыстанцыявацца ад таго, што адбываецца. Бо кожны раз, калі я бачыў парушэнні правоў чалавека, гэта было глыбока эмацыйна для мяне.

У мяне ёсць прывілеі, бо жыву ў Рызе. У мяне былі прывілеі, калі я нарадзіўся і вырас. І тыя, у каго ёсць вельмі цяжкая сітуацыя — гэта палітвязні. Маё жыццё даволі лёгкае ў параўнанні з іх жыццямі. [Таму] я стараюся дыстанцыявацца эмацыйна. Гэта не заўсёды магчыма. Але гэта, я думаю, адзіны падыход, як я магу так доўга працаваць у гэтай галіне.

"Я вельмі высока ацэньваю працу беларускіх праваабаронцаў"

"Вясна": Пытанне аб грамадзянскай супольнасці ды праваабаронцах, аб іх унёску. Вы часта на іх абапіраецеся ў сваіх выступах. Напрыклад, у сваім першым выступе на пасадзе Спецдакладчыка ў Вільні перад так званымі выбарамі прэзідэнта вы абапіраліся таксама на сайт Праваабарончага цэнтра "Вясна": на тое, што праваабаронцы пісалі слова "выбары" з зорачкай. Мы б хацелі папрасіць вас пракаментаваць унёсак праваабаронцаў у маніторынг і дакументаванне рэпрэсій, а таксама ў правы чалавека.

Нільс Муйжніекс: Па-мойму, праваабаронцы, незалежныя журналісты і актывісты — без іх нікуды ў галіне правоў чалавека. Бо ўсе камісары, камісіі ды гэтак далей — вельмі залежаць ад інфармацыі, якую перададуць праваабаронцы. І ўсе ахвяры парушэнняў таксама вельмі залежаць ад дапамогі, якую ажыццяўляюць праваабаронцы. Іх роля велізарная наогул. І ў Беларусі нават больш, чым у іншых краінах, бо там доступ да інфармацыі пра тое, што адбываецца ў краіне, вельмі складаны. Доступ да людзей — гэта таксама складана. І веданне пра тое, як працуе рэжым, і якія рэпрэсіі адбываюцца, лепш за ўсё ведаюць гэтыя праваабаронцы. І беларускія праваабаронцы ў выгнанні вельмі прафесійна працуюць: яны ведаюць усе механізмы ААН, усе механізмы Рады Еўропы, АБСЕ, Еўрасаюза. І я з задавальненнем з праваабаронцамі супрацоўнічаю. І мне трэба быць незалежным, мне трэба правяраць інфармацыю, але дагэтуль маё супрацоўніцтва з праваабаронцамі было, па-мойму, выдатным. І калі я мог неяк дапамагаць, або іх голас перадаць міжнароднай супольнасці з маім асабістым акцэнтам, гэта было для мяне велізарным дасягненнем. Я вельмі высока ацэньваю працу беларускіх праваабаронцаў.

"Вясна": Вы хацелі б нешта дадаць да нашай размовы?

Нільс Муйжниекс: Самае галоўнае, я хацеў бы прыцягнуць увагу да таго, што мы апублікавалі заклік да [прадастаўленні] інфармацыі для будучага дакладу. І калі ёсць нейкая інфармацыя, можна перадаць гэта мне праз ААН, і я хутка буду ў Вільні яшчэ раз (мяркую, у пачатку лютага) — буду там яшчэ сустракацца з беларускай дыяспарай і праваабаронцамі, ды спадзяюся, што мая праца будзе карысная ўсім, і што хутка будуць добрыя навіны не толькі аб вызваленні палітвязняў, але таксама і нейкія змены ў палітыцы рэпрэсій рэжыму. Нам трэба працаваць разам, і я веру, што будзе прагрэс.

Арыгінальная публікацыя на сайце "Вясны"