За подпіс пад петыцыяй пагражае крымінальная адказнасць? Petitions.by прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем»

Калаж: Аліса Ганчар, reform.news

Рэжым Лукашэнкі працягвае наступ на грамадзянскую актыўнасць: чарговым "ворагам дзяржавы" стала платформа, якая доўгі час заставалася адным з нешматлікіх інструментаў калектыўнага выказвання. 18 чэрвеня 2025 года Міністэрства ўнутраных справаў прызнала праект Petitions.bу "экстрэмісцкім фармаваннем". Паводле ведамства, дачыненне да праекту мае Уладзімір Кавалкін.

Юрыстка "Вясны" Вікторыя Рудзянкова каментуе сітуацыю і ацэньвае рызыку пераследу падпісантаў петыцый. 

"Дзе рэжым крытыкуюць – там ён бачыць пагрозу"

"Чарговыя прыклады, як дзяржава ўрываецца ў працэсы, якія характэрныя дэмакратычнаму грамадству: негвалтоўныя і законныя спробы выказвацца, адукоўвацца і аб’ядноўвацца. Дзе рэжым не мае ўплыву, дзе яго крытыкуюць – там ён бачыць пагрозу. Прызнаўшы Petitions.by "экстрэмісцкім фармаваннем" (дагэтуль ініцыятыва паўгады была "экстрэмісцкімі матэрыяламі") дэ-факта ўлада забараняе і пераследуе тых, хто па сутнасці пісаў і ўдзельнічаў у калектыўных зваротах.

Нягледзячы на тое, што дзяржава прапануе такую форму зваротаў, як калектыўныя звароты (петыцыі), цяпер яна пераследуе людзей, якія гэтай формай эфектыўна карысталіся. Раней дзяржаўным органам прыходзілася даваць адказы на петыцыі па самых розных пытаннях, у якіх удзельнічалі людзі з усёй краіны, рэгіёну Беларусі або аднаго горада. І нават былі станоўчыя вынікі – ўзнятыя праблемы вырашаліся. Якім чынам цяпер людзям аб’ядноўвацца ў такіх жа маштабах? Больш настолькі ж эфектыўных і зручных інструментаў няма, бо рэжыму гэта не трэба. Бо рэжым, абвясціўшы платформу "экстрэмісцкім фармаваннем", дэманструе нават, што збіраецца за гэта караць". 

"Звужэнне грамадзянскай прасторы да мінімума"

Як адзначае юрыстка, згодна з практыкай, якая склалася ў Беларусі, існуе рэальная рызыка, што падпісанты петыцый на Petitions.by могуць апынуцца пад пагрозай пераследу паводле арт. 361-1 Крымінальнага кодэкса (удзел у экстрэмісцкім фармаванні):

"Пры наяўнасці палітычнай волі, улады могуць палічыць, што подпіс з'яўляецца "формай удзелу" ў дзейнасці фармавання. Ужо хапае выпадкаў, калі людзей прыцягвалі да адказнасці за дзеянні, якія адбыліся да прызнання ініцыятывы экстрэмісцкай — напрыклад, за падпіску, каментар або лайк.

У большасці выпадкаў падобныя прызнанні носяць не прававы, а палітычны характар. Яны скіраваныя на падаўленне грамадзянскай актыўнасці і звужэнне грамадзянскай прасторы да мінімума, каб пільна яго фільтраваць. Калі ўлады бачаць пагрозу ў асобе, ідэі ці ініцыятыве, тады падлучаюць нейкі з адпрацаваных механізмаў штучнага прыцягнення да крымінальнай адказнасці — прызнанне рэсурсу "экстрэмісцкім фармаваннем", а затым – на падставе крымінальных артыкулаў аб кіраванні, удзеле, фінансаванні або супрацы з "экстрэмісцкім фармаваннем" – рэпрэсіі ў дачыненні да тых, хто меў з ім сувязь.

Але варта аддаваць сабе справаздачу, што такая практыка супярэчыць не толькі прынцыпам прававой вызначанасці, але і базавым правам чалавека — на выказванне меркавання, удзел у грамадскім жыцці, кіраванне дзяржавай".